“Tay…”

Isang salita lamang iyon.

Ngunit sapat na para mabitawan ni Mang Ernesto ang hawak niyang walis.

Bumagsak iyon sa lupa.

Hindi siya gumalaw.

Hindi rin agad lumapit ang dalawang babae.

 

Parang walang sinuman sa kanilang tatlo ang nakatitiyak kung ano ang dapat gawin matapos ang napakahabang panahon.

Tinitigan ni Mang Ernesto ang mukha ng babaeng nasa kaliwa.

Pagkatapos ang nasa kanan.

May mga bagay na nagbago.

Ang dating maiikling buhok ng kambal ay mahahaba na. Ang mga batang dati niyang hinahabol sa pilapil kapag ayaw maligo ay mga propesyonal na ngayon. Maayos ang tindig. Elegante ang pananamit.

Pero ang mga mata…

Hindi nagbabago ang mga mata ng anak sa paningin ng isang ama.

“Angela?”

Napakababa ng boses niya.

Tumango ang babae.

Napakagat siya sa labi bago tuluyang tumulo ang luha.

“Opo, Tay.”

Napatingin si Mang Ernesto sa isa.

“Sofia?”

Hindi na nakasagot si Sofia.

Tumakbo siya.

Hindi niya inalintana ang putik sa lupa o ang mamahaling sapatos na suot niya. Yumakap siya nang mahigpit sa ama.

Napaatras si Mang Ernesto sa lakas ng pagkakayakap.

Mabilis ding lumapit si Angela.

At sa gitna ng kalsadang iyon sa Nueva Ecija, sa harap ng mga kapitbahay na kanina lamang ay nagtataka kung sino ang sakay ng dalawang mamahaling sasakyan, muling nagyakap ang mag-aama.

Walang magandang salita.

Walang mahabang paliwanag.

Puro iyak lang.

“Tay… patawad.”

Paulit-ulit iyong sinasabi ni Sofia.

“Patawad po.”

Pinilit ngumiti ni Mang Ernesto.

“Bakit kayo humihingi ng tawad? Wala naman kayong kasalanan.”

Mas lalong napaiyak si Angela.

Iyon mismo ang kinatatakutan nilang marinig.

Dahil kahit kailan, hindi sila sinisi ng kanilang ama.

Kahit isang beses.

Kahit noong ipinagbili nito ang kalabaw.

Kahit noong nawala ang traysikel.

Kahit noong mismong bahay na kinalakihan nila ay kinailangang bitawan.

Wala silang narinig na sumbat.

Ang lagi lamang sinasabi ni Mang Ernesto noon ay

“Mag-aral kayo.”

At kapag nagrereklamo silang nahihirapan na

“Konti na lang.”

Kapag gusto nilang umuwi at huminto

“Kaya ninyo iyan.”

Simple lang.

Pero dalawampung taon ang bigat ng mga salitang iyon.

Hinawakan ni Sofia ang mga kamay ng ama.

Doon siya lalong nasaktan.

Magaspang.

Makapal ang kalyo.

May maliliit na peklat sa mga daliri.

Hindi iyon ang mga kamay na natatandaan niya noong bata pa siya.

O baka iyon pa rin.

Mas marami lang ang pinagdaanan.

“Tay, bakit hindi ninyo sinabi sa amin na ganito na ang tinitirhan ninyo?”

Napatingin si Mang Ernesto sa kubo.

“Ano’ng masama rito?”

May maliit na bintana.

Isang sirang bangko.

Kalawangin ang bubong.

May lumang timba sa gilid para saluhin ang tubig kapag umuulan.

“Maayos naman.”

Hindi alam ni Angela kung matatawa o iiyak.

“Tay…”

“Hindi naman ako nababasa kapag mahina ang ulan.”

Napahawak si Sofia sa bibig.

“Kapag malakas?”

Nag-isip pa ang matanda.

“Medyo.”

At doon natawa si Angela habang umiiyak.

Tumawa rin si Sofia.

Pati si Mang Ernesto ay napangiti.

Parang bumalik sila sa dating panahon.

Kahit saglit lang.

Pagkatapos ay napansin ni Mang Ernesto ang dalawang SUV.

Napakunot ang noo niya.

“Sa inyo ba iyan?”

Nagkatinginan ang kambal.

“Opo.”

“Hiniram?”

Napatawa si Sofia.

“Hindi po.”

“Sa ospital?”

Umiling si Angela.

“Sa amin po.”

Natigilan ang matanda.

Muli niyang tiningnan ang mga sasakyan.

Pagkatapos ang mga anak.

“Dalawa talaga?”

“Opo.”

“Bakit dalawa?”

“Dalawa rin naman kami.”

Natawa ang ilang kapitbahay.

Napakamot sa ulo si Mang Ernesto.

“Sayang sa gasolina.”

Iyon ang unang reklamo niya matapos ang dalawampung taon.

At halos sabay na tumawa ang magkapatid.

Pero may hindi pa alam si Mang Ernesto.

Hindi sila umuwi para lamang bisitahin siya.

Hindi rin ang mga sasakyan ang sorpresa.

May dahilan kung bakit ilang buwan silang halos hindi makausap nang matagal.

May dahilan kung bakit palaging sinasabi ni Angela na marami siyang inaasikaso.

At may dahilan kung bakit bago sila bumiyahe papuntang baryo ay may pinuntahan muna silang isang lugar.

Isang lugar na konektado sa nakaraan ng kanilang ama.

Ngunit hindi muna nila sinabi.

“Tay, mag-empake po kayo.”

Napakunot ang noo ni Mang Ernesto.

“Bakit?”

“May pupuntahan tayo.”

“Saan?”

“Basta.”

Umiling siya.

“Hindi ako aalis. May trabaho ako bukas.”

Nawala ang ngiti ni Sofia.

“Trabaho?”

“Oo. May ipapabuhat na sako si Aling Cora sa palengke.”

Nagkatinginan ang kambal.

Animnapu’t pitong taong gulang.

Masakit ang tuhod.

Malabo ang mata.

Pero nagbubuhat pa rin ng sako.

Lumapit si Angela.

“Tay, simula ngayon, wala na kayong bubuhating sako.”

“Sayang ang kita.”

“Hindi na ninyo kailangan.”

“Malakas pa ako.”

Para patunayan iyon, itinuwid ni Mang Ernesto ang likod.

At kaagad napahawak sa baywang.

“Aray.”

Hindi napigilan ni Sofia ang pagtawa.

“Napakalakas nga po.”

“Oo naman.”

“Tara na, Tay.”

Wala ring gaanong gamit na kailangang dalhin ang matanda.

Tatlong kupas na polo.

Dalawang pantalon.

Isang pares ng tsinelas.

Isang lumang rosaryo.

At isang maliit na kahong kahoy.

Nang makita iyon ni Angela, agad niya itong nakilala.

“Tay… nasa inyo pa pala.”

Tahimik na binuksan ni Mang Ernesto ang kahon.

May lumang litrato sa loob.

Isang batang Nestor.

Ang kanyang asawa.

At dalawang sanggol na nakabalot sa puting kumot.

Iyon ang una at huling larawan nilang kumpletong pamilya.

“Bakit ko naman itatapon?”

Maingat niya itong ibinalik sa kahon.

“Si Nanay ninyo pa rin ang pinakamagandang babaeng nakita ko.”

Napangiti ang kambal.

“Mas maganda pa sa amin?”

“Malayo.”

“Tay naman.”

“Katotohanan lang.”

Ilang minuto ang lumipas bago sila tuluyang sumakay.

Sa unang pagkakataon sa buhay niya, umupo si Mang Ernesto sa loob ng isang sasakyang hindi niya alam kung paano buksan ang pinto.

Hinawakan niya ang kung anu-anong pindutan.

“Tay, huwag po iyan.”

“Bakit?”

“Bintana po iyan.”

Bumaba ang salamin.

“Ah.”

Maya-maya

“Tay, huwag din po iyan.”

“Ano naman ito?”

“Seat adjustment.”

Biglang umurong ang upuan.

Napakapit ang matanda.

Nagtawanan silang tatlo.

Ang mga taon ng pagkakalayo ay hindi naman basta nawala.

Naroon pa rin.

May mga tanong.

May sama ng loob na hindi masamang sama ng loob, kundi iyong sakit na dulot ng mga panahong hindi na maibabalik.

Pero sa loob ng sasakyang iyon, may nagsisimulang bumalik.

Ang pagiging pamilya.

Makalipas ang ilang oras, napansin ni Mang Ernesto na papalapit sila sa Maynila.

“Teka.”

Napatingin siya sa labas.

“Saan ba talaga tayo pupunta?”

“Malapit na.”

“Angela.”

“Konti na lang po.”

“Sofia.”

Ngumiti si Sofia.

“Bawal po magtanong.”

Napailing ang ama.

“Pareho kayong matigas ang ulo.”

“Kanino kaya namin namana?”

Hindi sumagot si Mang Ernesto.

Makalipas ang halos isang oras, huminto ang sasakyan.

Napatingin siya sa labas.

Isang malaking gusali ang nasa harapan nila.

Malinis.

Maliwanag.

May malalaking salaming bintana.

May hardin sa paligid.

May mga taong nakauniform na pumapasok at lumalabas.

Napakurap si Mang Ernesto.

“Ospital?”

“Opo.”

“May sakit ba kayo?”

“Wala.”

“Ako?”

Hindi sumagot ang kambal.

Biglang kinabahan ang matanda.

“May nakita ba kayong sakit sa akin na hindi ninyo sinasabi?”

“Tay!”

Napatawa si Sofia.

“Wala po.”

“Eh bakit tayo nasa ospital?”

Bumaba si Angela.

Binuksan niya ang pinto para sa ama.

“Halika po.”

Sa loob ng lobby, may ilang doktor at nurse na tila naghihintay.

Pagpasok ni Mang Ernesto, sabay-sabay silang pumalakpak.

Napahinto siya.

Napalingon sa likod.

Baka may ibang tao.

Wala.

Siya pala.

“Bakit sila pumapalakpak?”

Hindi sumagot si Angela.

Lumapit ang isang matandang doktor.

“Sir Ernesto?”

“Opo?”

Iniabot nito ang kamay.

“Matagal ko na pong gustong makilala kayo.”

Lalong naguluhan ang matanda.

“Ako?”

“Opo.”

Tumingin ang doktor kina Angela at Sofia.

“Maraming beses na po naming narinig ang kuwento ninyo.”

Nahiya si Mang Ernesto.

“Wala naman akong ginawang espesyal.”

Biglang natahimik ang paligid.

Si Sofia ang unang nagsalita.

“Meron, Tay.”

Huminga siya nang malalim.

“Lahat.”

Hinawakan ni Angela ang kamay ng ama at dinala siya sa isang pader.

May malaking larawan doon.

Dalawang doktor.

Sina Angela at Sofia.

At sa ilalim ng larawan ay may pangalan ng isang bagong programa ng ospital.

Isang medical assistance foundation para sa mga batang mula sa mahihirap na pamilya.

Hindi agad naunawaan ni Mang Ernesto.

Ipinaliwanag ni Angela.

“May bahagi po ng kinikita namin na inilaan namin rito.”

“Para saan?”

“Para sa mga batang gustong mag-aral pero walang pera.”

Sumunod si Sofia.

“May scholarship din po para sa mga gustong maging doktor.”

Nanahimik ang ama.

“Bakit?”

Nagkatinginan ang kambal.

Dahan-dahang sinabi ni Angela

“Dahil minsan, may isang ama na ipinagbili ang lahat para lamang magkaroon ng pagkakataon ang dalawang batang katulad namin.”

Hindi nakasagot si Mang Ernesto.

May kakaibang bigat sa dibdib niya.

Hindi sakit.

Ibang klase.

“Tay, hindi namin kayang bayaran ang lahat ng ginawa ninyo.”

“Hindi ninyo kailangang bayaran.”

“Alam po namin.”

Ngumiti si Sofia.

“Kaya ipinapasa na lang namin.”

Napayuko ang matanda.

Pinahid niya ang mata.

“May alikabok.”

Natawa ang mga nurse.

“Tay, nasa loob tayo ng ospital.”

“May alikabok pa rin.”

Hindi na siya pinilit ng kambal na amining umiiyak siya.

Pero hindi pa iyon ang lugar na tinutukoy nila.

Pagkatapos ng maikling salu-salo, muli silang sumakay.

“May pupuntahan pa?”

“Opo.”

“Akala ko ito na.”

“Hindi pa.”

“Napapagod na ako sa sorpresa ninyo.”

“Isa na lang.”

“Sigurado?”

Nagkatinginan ang magkapatid.

“Siguro.”

Napabuntong-hininga si Mang Ernesto.

Bumiyahe sila kinabukasan pabalik sa Nueva Ecija.

Lalong nagtaka ang matanda.

“Bumalik lang tayo?”

“Opo.”

“E di sana hindi na tayo umalis.”

Walang sumagot.

Hanggang sa dumaan ang sasakyan sa isang kalsadang pamilyar sa kanya.

Biglang tumahimik si Mang Ernesto.

May lumang puno ng mangga sa gilid.

May maliit na sapa.

May kapilya sa kanto.

Alam niya ang lugar na iyon.

Kabisado niya.

Doon siya lumaki.

Doon niya unang nakilala ang kanyang asawa.

Doon unang natutong maglakad sina Angela at Sofia.

At ilang metro pa…

“Teka.”

Nanginginig na ang boses niya.

“Bakit tayo nandito?”

Hindi sumagot si Angela.

Huminto ang sasakyan.

Sa harap nila ay isang bahay.

Hindi napakalaki.

Hindi mansyon.

Pero maganda.

Matibay.

May malawak na veranda at hardin.

Sa likod ay tanaw ang mga puno at palayan.

At sa tabi ng gate

naroon pa rin ang matandang puno ng bayabas.

Napabukas ang bibig ni Mang Ernesto.

“Hindi maaari.”

Bumaba siya.

Mabagal.

Parang natatakot siyang kapag mabilis siyang kumilos ay mawawala ang lahat.

Hinawakan niya ang gate.

Tumingin sa lupa.

Tumingin sa bahay.

“Tay.”

Hindi siya lumingon.

“Dito…”

Napalunok siya.

“Dito ang bahay natin dati.”

“Opo.”

“Pero naibenta ko ito.”

“Opo.”

“Matagal na.”

“Opo.”

Doon lumapit si Sofia.

May inilabas siyang maliit na sobre.

“Tay, ilang taon naming hinanap kung sino na ang may-ari.”

Hindi gumagalaw ang matanda.

“Nang malaman naming ibinebenta ulit ang lupa…”

Huminto si Sofia.

Si Angela ang nagtuloy.

“Binili namin.”

Napapikit si Mang Ernesto.

Hindi niya alam kung tama ang narinig niya.

“Ano?”

“Sa atin na po ulit.”

Iniabot ni Sofia ang susi.

Hindi tinanggap ng ama.

Tinitigan lamang niya iyon.

“Hindi.”

“Tay?”

“Hindi ko kailangan ng ganitong bahay.”

“Alam namin.”

“Sayang ang pera ninyo.”

“Hindi sayang.”

“May sarili na kayong buhay.”

“Opo.”

“Mag-ipon kayo para sa sarili ninyo.”

“Tay.”

Ngayon ay mas matatag ang boses ni Angela.

“Dalawampung taon ninyong sinabi sa amin na huwag kayong alalahanin.”

Natigilan ang matanda.

“Pinagbili ninyo ang lahat at sinabi ninyong ayos lang.”

Lumapit pa siya.

“Kumain kayo ng kanin at asin at sinabi ninyong ayos lang.”

Hindi makatingin si Mang Ernesto.

“Tumira kayo sa kubong tumutulo ang bubong at sinabi ninyong ayos lang.”

“Tama na.”

“Hindi pa po.”

Mahina ang boses ni Angela ngayon.

“Nang hindi kami makauwi dahil sa residency, trabaho at mga obligasyon, sinabi ninyong ayos lang.”

Huminga siya nang malalim.

“Pero hindi lahat dapat ay laging ayos lang, Tay.”

Tahimik.

Pati si Sofia ay umiiyak na.

“Hindi namin maibabalik ang mga taon.”

Sabi niya.

“Hindi namin maibabalik si Nanay.”

“Hindi namin maaalis ang mga kalyo sa kamay ninyo.”

“Hindi namin mababawi ang mga gabing nagutom kayo.”

Huminto siya.

“Pero puwede pa kaming umuwi.”

Iyon ang tumapos sa pagpipigil ni Mang Ernesto.

Umiyak siya.

Hindi iyong tahimik na pagpatak lamang ng luha.

Umiyak siyang parang batang matagal na nagpanggap na hindi nasasaktan.

Tinakpan niya ang mukha.

At ang dalawang anak na minsang kinakarga niya nang sabay sa magkabilang braso ay siya namang yumakap sa kanya ngayon.

Matagal silang nanatili roon.

Walang nagmamadali.

Nang makapasok sila sa bahay, lalo pang natahimik ang matanda.

May isang sulok na halos katulad ng lumang bahay.

May kahoy na mesa.

May lumang aparador na ipinaayos.

May tumba-tumba sa tabi ng bintana.

At sa dingding

isang larawan ng kanyang asawa.

Lumapit si Mang Ernesto.

Hinaplos niya ang frame.

“Lina…”

Mahigit dalawampung taon niyang hindi binibigkas nang ganoon kalambing ang pangalan ng asawa.

“Tingnan mo sila.”

Napangiti siya habang umiiyak.

“Doktor na silang dalawa.”

Tahimik na nakatayo ang kambal sa likuran.

Akala nila iyon na ang pinakamasakit na sandali.

Hindi pala.

Dahil biglang nagsalita ang kanilang ama.

“Pasensya ka na at natagalan akong maiuwi sila.”

Napayuko si Sofia.

Hindi na niya napigilan ang hikbi.

Kinagabihan, sabay-sabay silang kumain sa veranda.

Hindi mamahaling pagkain.

Sinigang.

Inihaw na tilapia.

Ginisang gulay.

Mainit na kanin.

Paborito iyon ni Mang Ernesto.

Habang kumakain, bigla siyang nagtanong.

“Kailan kayo babalik sa ibang bansa?”

Tumigil ang dalawang babae.

Iyon pala ang tanong na matagal nilang hinihintay.

Si Angela ang unang ngumiti.

“Hindi na po ako babalik nang permanente.”

Napatingin siya kay Sofia.

“Ako rin.”

“Ano?”

“May trabaho na po kami rito.”

“Iniwan ninyo ang trabaho ninyo doon?”

“Hindi naman basta iniwan.”

“Bakit?”

Nagkibit-balikat si Sofia.

“May matandang makulit dito na kailangang bantayan.”

“Hindi ako makulit.”

“Talaga?”

“Hindi.”

“Kanina ayaw ninyong gumamit ng seat belt.”

“Masikip.”

“Makukulit nga.”

Napailing si Mang Ernesto.

Pero hindi niya maitago ang ngiti.

Sa mga sumunod na buwan, nagbago ang buhay sa bahay.

Hindi naging perpekto.

Hindi rin parang pelikula araw-araw.

Minsan nagtatalo sila.

Ayaw ni Mang Ernesto uminom ng maintenance vitamins na ibinibigay ng mga anak.

Minsan naman, alas singko pa lang ng umaga ay nagwawalis na siya at nagagalit ang kambal dahil dapat nagpapahinga siya.

May pagkakataong palihim siyang pumunta sa palengke para tumulong magbuhat.

Nalaman iyon ni Sofia.

“Tay!”

“Ano?”

“Bakit kayo nagbuhat?”

“Magaan lang.”

“Isang sako ng bigas ang magaan?”

“Dati dalawa.”

Halos sumakit ang ulo ni Sofia.

Hindi naging marangyang hari si Mang Ernesto.

Ayaw niya.

Mas gusto niyang magtanim.

Nag-alaga siya ng manok.

Nagtanim ng kamatis, sili at talong sa likod.

At isang araw, may dinalang kalabaw si Angela.

Napatingin ang ama.

“Ano naman ito?”

“Regalo.”

“Hindi ako magsasaka.”

“Alam namin.”

“Bakit may kalabaw?”

Ngumiti si Angela.

“Pinalitan lang namin iyong ipinagbili ninyo.”

Matagal na tinitigan ni Mang Ernesto ang hayop.

Pagkatapos ay hinaplos niya ang ulo nito.

“Ano’ng pangalan?”

“Kayo po ang magbigay.”

Nag-isip siya.

“Dok.”

“Dok?”

“Oo. Dahil doktor ang bumili.”

Tawanan na naman.

Makalipas ang isang taon, lumawak ang scholarship program nina Angela at Sofia.

May mga estudyanteng mula Nueva Ecija ang nabigyan ng pagkakataong mag-aral ng nursing, medicine, pharmacy at iba pang kursong pangkalusugan.

Ayaw nilang pangalanan iyon sa kanilang sarili.

May ibang pangalan silang pinili.

Lina at Ernesto Foundation.

Nang makita iyon ng ama, nagreklamo siya.

“Bakit nandiyan pangalan ko?”

“Bakit hindi?”

“Wala naman akong diploma.”

Tumahimik si Angela.

Pagkatapos ay sinabi niya

“Tay, kung wala kayo, wala rin kaming diploma.”

Hindi na nakasagot ang matanda.

Isang hapon, may isang binatang scholar na dumalaw sa bahay.

Mahiyain.

Payat.

Anak ng magsasaka.

“Sir Ernesto,” sabi niya, “gusto ko lang pong magpasalamat.”

“Sa mga anak ko ka magpasalamat.”

“Pero sabi po nila, nagsimula raw ang foundation dahil sa inyo.”

Napakamot sa ulo si Mang Ernesto.

“Ano bang kukunin mo?”

“Medicine po.”

“Doktor?”

“Opo.”

Ngumiti ang matanda.

“Mahihirap ang anak ko noon. Ngayon, ikaw naman.”

Tinapik niya ang balikat ng binata.

“Kapag naging doktor ka na, huwag mong kalilimutan iyong susunod na batang walang pera.”

Tumango ang binata.

“Opo.”

“Hindi kailangang bayaran sa amin.”

Saglit na natahimik si Mang Ernesto.

“Ipasa mo lang.”

Mula sa veranda, narinig iyon nina Angela at Sofia.

Wala silang sinabi.

Hindi kailangan.

Lumipas pa ang mga taon.

Mas bumagal ang lakad ni Mang Ernesto.

Mas madalas na siyang gumagamit ng tungkod.

Pero tuwing umaga, lumalabas pa rin siya sa veranda.

May kape.

May pandesal.

May radyo.

At kadalasan, may dalawang anak na nagtatalo kung sino ang maghahatid sa kanya sa checkup.

Isang Linggo, habang nakaupo silang tatlo sa ilalim ng puno ng mangga, biglang nagtanong si Mang Ernesto.

“May gusto akong malaman.”

“Ano po?”

“Noong dumating kayo sakay ng dalawang itim na sasakyan…”

“Opo?”

“Bakit naka-sunglasses kayo?”

Nagkatinginan ang kambal.

“Para dramatic.”

Napahalakhak ang matanda.

“Akala ko tuloy may mga artista sa baryo.”

“Effective naman.”

“Oo. Pinag-usapan kayo ni Aling Cora nang isang buwan.”

Tumawa silang tatlo.

Maya-maya, natahimik si Mang Ernesto.

Tumingin siya sa palayan.

Gumagalaw ang mga dahon sa hangin.

May mga batang naglalaro sa malayo.

“Tay?”

“Alam ninyo…”

Sandaling nawala ang boses niya.

“Dati, kapag natutulog ako sa kubo, iniisip ko kung ano kaya ang pakiramdam na bumalik dito.”

Tumingin siya sa bahay.

“Sa panaginip ko lang nakikita.”

Hindi nagsalita ang kambal.

“Akala ko mamamatay akong hindi na makakauwi.”

Hinawakan ni Angela ang kamay niya.

“Pero nakauwi po kayo.”

Tumango siya.

“Oo.”

Tumingin siya sa dalawang anak.

At ngumiti.

“Pero mali pala ako.”

“Bakit?”

“Akala ko itong bahay ang gusto kong balikan.”

Bahagyang kumunot ang noo ni Sofia.

“Hindi po ba?”

Umiling ang matanda.

“Hindi.”

Hinawakan niya ang kamay ng dalawang anak.

“Kayo pala.”

Tahimik ang paligid.

Walang dramatic na musika.

Walang palakpakan.

May tilaok lamang ng manok sa likod ng bahay at tunog ng traysikel na dumaan sa kalsada.

Ordinaryong hapon.

Pero marahil iyon ang pinakamasayang sandali sa buhay ni Mang Ernesto.

Hindi dahil nabawi niya ang lupa.

Hindi dahil maganda na ang bahay.

Hindi dahil mga doktor na ang kanyang kambal.

Kundi dahil sa wakas, matapos ang napakahabang panahon ng paghihintay

kumpleto ulit ang hapag.

May dalawang boses na sumasagot kapag tinatawag niya ang pangalan ng kanyang mga anak.

May dalawang pares ng sapatos sa may pintuan.

May tawanan sa kusina.

May nagagalit kapag ayaw niyang magpahinga.

May nagtatago ng matatamis dahil bawal daw sobra.

May naghahanap sa kanya kapag matagal siyang nasa bukid.

At sa dingding, katabi ng lumang litrato nilang apat, may bago nang larawan.

Si Mang Ernesto sa gitna.

Sina Angela at Sofia sa magkabilang tabi.

Parehong nakasuot ng puting coat ang kambal.

Si Mang Ernesto naman ay nakasuot lamang ng paborito niyang puting polo.

Wala siyang medalya.

Wala siyang titulo.

Walang nakasulat na doktor sa unahan ng kanyang pangalan.

Pero tuwing may nagtatanong sa kambal kung sino ang pinakamagaling nilang naging guro, pareho ang sagot nila.

“Ang Tatay namin.”

Dahil itinuro niya sa kanila ang isang bagay na hindi makikita sa anumang medical textbook.

Na may mga pangarap na napakamahal abutin.

May mga taong kailangang magsakripisyo para makarating tayo roon.

At kapag dumating ang araw na kaya na nating tumayo sa sarili nating mga paa, hindi sapat na lingunin lamang ang taong nagbuhat sa atin.

Kung kaya natin

balikan natin siya.

Hawakan ang kamay niya.

At dalhin siya pauwi.

Dahil minsan, ang lugar na buong buhay nating hinahanap ay hindi pala isang malaking bahay, isang mamahaling sasakyan o isang bansang pinangarap nating marating.

Minsan, isang lumang hapag lang iyon.

Tatlong plato.

Mainit na kanin.

At ang mga taong matagal nating hinintay na muling makasabay kumain.

Isang gabi, bago matulog, dumaan sina Angela at Sofia sa silid ng ama.

Natutulog na si Mang Ernesto.

Nasa tabi ng kanyang unan ang lumang kahong kahoy.

Bahagyang nakabukas iyon.

Nasilip ni Sofia ang lumang litrato ng kanilang ina.

May bago nang litrato sa tabi nito.

Iyong kuha nilang tatlo sa harap ng bahay.

Sa likod ng larawan, may sulat-kamay.

Hindi nila alam kung kailan iyon isinulat ni Mang Ernesto.

Maikli lamang.

Binasa ni Angela.

Pagkatapos ay napangiti siya habang namumuo ang luha sa kanyang mga mata.

“Tay…”

Lumapit si Sofia.

Binasa rin niya.

Iisa lamang ang nakasulat.

“Lina, huwag ka nang mag-alala. Nakauwi na ang mga anak natin.”

Hindi nila ginising ang ama.

Marahan lamang nilang isinara ang kahon.

Pinatay ang ilaw.

At bago tuluyang isara ang pinto, minsan pa nilang tiningnan si Mang Ernesto.

Payapa ang mukha nito.

May munting ngiti sa labi.

Sa labas, tahimik ang dating lupang minsan niyang ipinagbili para sa kinabukasan ng kanyang dalawang anak.

Ngayon ay kanya na ulit.

Pero higit pa roon

naroon na ulit ang pamilya niya.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, wala nang kailangang mangarap si Mang Ernesto tungkol sa pag-uwi.

Dahil gising man siya o natutulog

nasa tahanan na siya.